چهارمحال و بختیاری با خشکسالی های متوالی و کاهش شدید بارش مواجه است. افت سطح ایستابی در برخی آبخوان ها به بیش از ۶ متر رسیده و کسری مخزن آبخوان های استان از ۶۰۰ میلیون مترمکعب فراتر رفته است. چهار آبخوان استان در وضعیت بحرانی قرار دارند و خطر فرونشست جدی است.
چهارمحال و بختیاری سال ها با عنوان یکی از سرچشمه های مهم کشور شناخته می شد؛ استانی کوهستانی که رودخانه های بزرگی از آن سرچشمه می گیرند و برف های زمستانی اش پشتوانه جریان آب در بخش بزرگی از فلات مرکزی و جنوب کشور بود.
اما حالا با تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش بارش برف، اُفت آبخوان ها و برداشت های مازاد بیش از تغذیه پذیری آبخوان، چهره دیگری از این استان را نمایان کرده است؛ چهره ای که از بحران پنهان آب حکایت دارد.
خشکسالی های متوالی در سال های اخیر، کاهش تغذیه سفره های زیرزمینی و افت شدید سطح ایستابی در دشت های استان، زنگ خطر جدی را برای منابع آبی به صدا درآورده است.
در چنین شرایطی، مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت ها و اجرای طرح های زیرساختی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
کاهش ۶۸ درصدی یک سال آبی بارش در پنج سال اخیر
سید هاشم فاطمی مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری درباره ابعاد مختلف بحران آب در استان، وضعیت بارش ها، شرایط سدها و آبخوان ها، چالش های پیش رو و راهکارهای عبور از این وضعیت گفت : حدود ۳۰ سال پیش میزان آب تجدیدپذیر کشور حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب بود اما اکنون این رقم به حدود ۹۰ تا ۹۵ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.
وی ادامه داد: در همین مدت جمعیت کشور نیز به طور تقریبی سه برابر شده و الگوی مصرف هم نسبت به گذشته تغییر کرده است؛ یعنی هم منابع آبی کاهش یافته و هم مصرف افزایش پیدا کرده و همین موضوع شرایط سختی را برای کشور ایجاد کرده است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری اظهار داشت: در منطقه زاگرس این شرایط شدیدتر است و چهارمحال و بختیاری بیشترین افزایش دما را در کشور تجربه کرده که نتیجه آن افزایش تبخیر و کاهش آب در دسترس است.
فاطمی گفت: براساس آمار پنج سال اخیر، میزان بارش در استان نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۶۸ درصد یک سال آبی کاهش داشته که با توجه به وسعت استان، معادل حدود هفت میلیارد مترمکعب کاهش بارش محسوب می شود.
وی افزود: از این میزان حدود ۲.۲ میلیارد مترمکعب بر روان آب ها تاثیر گذاشته و حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب نیز از تغذیه آب های زیرزمینی کاسته شده است.
خشکسالی های پی درپی و تغییر الگوی بارش
فاطمی تصریح کرد: در گذشته نیز خشکسالی وجود داشت اما تعداد سال های خشک پشت سر هم زیاد نبود و در بین آن ها سال های عادی(نرمال) نیز دیده می شد، اما اکنون سال های خشک به صورت متوالی رخ می دهد.
وی ادامه داد: در سال آبی ۱۳۹۹-۱۴۰۰ حدود ۳۶ درصد کاهش بارش، در سال ۱۴۰۰-۱۴۰۱ حدود ۲ درصد کاهش، در سال ۱۴۰۱-۱۴۰۲ حدود ۱۵ درصد افزایش، در سال ۱۴۰۲-۱۴۰۳ حدود ۱۳ درصد کاهش، در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴ حدود ۳۷ درصد کاهش و در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ نیز با وجود تصور عمومی مبنی بر ترسالی، حدود ۱۳ درصد کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت ثبت شده است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری گفت: در سال های اخیر کاهش بارش بیشتر در فصل های پاییز و زمستان رخ داده؛ یعنی زمانی که انتظار بارش برف وجود دارد اما بخش زیادی از بارش ها به صورت باران بوده است.
وی افزود: بارش باران در استان به دلیل شرایط کوهستانی و شیب زیاد، خیلی سریع تبدیل به روان آب می شود و بیشتر پشت سدهای زاینده رود و کارون۴ قرار می گیرد و در ماه های خشک اثر محسوسی بر دبی پایه رودخانه ها و چشمه ها ندارد.
افت شدید منابع آب زیرزمینی در استان
فاطمی اظهار داشت: امسال به دلیل بارش های برفی اواخر پاییز و ۲ ماه زمستان، وضعیت دبی پایه رودخانه ها نسبت به سال گذشته بهتر شده است به نحوی که ورودی سد زاینده رود سال گذشته حدود ۷۰ مترمکعب بر ثانیه بود اما اکنون به حدود ۱۱۳ تا ۱۱۴ مترمکعب بر ثانیه رسیده که نشان دهنده تاثیر ذخایر برفی است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری تاکید کرد: تغییر اقلیم، افزایش دما و تغییر الگوی بارش، آسیب جدی به منابع آبی استان وارد کرده است.
وی افزود: وقتی بارش برف کاهش پیدا کند، تبخیر افزایش می یابد و در ماه های خشک نیز دبی رودخانه ها پایین می آید و نفوذ آب به آبخوان ها کاهش پیدا می کند.
فرونشست؛ تهدید جدی آبخوان های چهارمحال و بختیاری
فاطمی گفت: به دلیل سه سال خشکسالی متوالی، بیشتر آبخوان های استان با افت سطح ایستابی مواجه شده اند.
وی افزود: در پایان سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ دشت شهرکرد ۲۰۵ سانتی متر افت سطح ایستابی داشته و این رقم در آبخوان خانمیرزا ۶۷۶ سانتی متر و در کیار ۶۶۶ سانتی متر بوده که اعداد بسیار نگران کننده و فاجعه بار است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: تا پایان سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بیش از ۶۰۰ میلیون مترمکعب کسری مخزن در آبخوان های استان ثبت شده است.
وی تصریح کرد: آبخوان های شهرکرد، بروجن-فرادنبه، سفیددشت و جوانمردی در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارند و آبخوان های کیار، شلمزار، گندمان-بلداجی و فلارد نیز ممنوعه هستند و آثار فرونشست در آن ها مشاهده می شود.
چهار آبخوان استان در وضعیت بحرانی
فاطمی اظهار داشت: این تصور که چهارمحال و بختیاری چون منبع آب است نباید مشکل آبی داشته باشد، تصور درستی نیست.
وی گفت: عمده جمعیت، صنعت و کشاورزی استان در مناطقی مستقر از جمله سفید دشت و قطب صنعتی شهرکرد مستقر شده اند که در محدوده آبخوان های بحرانی قرار دارند.
وضعیت نگران کننده حوضه های آبریز استان
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری افزود: همه دشت های مهم استان از جمله شهرکرد، بروجن، گندمان، شلمزار، خانمیرزا و کیار در حوضه کارون قرار دارند.
فاطمی بیان کرد: سه تونل انتقال آب کوهرنگ یک، ۲ و ۳ در شرایط عادی(نرمال) با احتساب پمپاژ تونل سوم، سالانه حدود ۶۵۰ میلیون مترمکعب آب از حوضه کارون به زاینده رود منتقل می کنند.
سدهای استان؛ بهبود نسبی اما شکننده
وی گفت: امسال به دلیل بارش برف، روان آب ها نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری افزود: سد کارون ۴ و برخی سدهای کوچک استان مانند سد بیدکان نیز وضعیت مناسبی دارند.
وی ادامه داد: با این حال سد چغاخور به دلیل برداشت حقابه ها و تاخیر در ورود آب به تالاب، نسبت به سال های گذشته ذخیره بالایی ندارد.
فاطمی درباره سد زاینده رود اظهار داشت: اکنون حدود ۵۸۶ میلیون مترمکعب آب در این سد ذخیره شده که درصد پُرشدگی آن ۱۸ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته در این تاریخ افزایش دارد.
وی افزود: دبی ورودی کنونی سد زاینده رود ۸۹.۷ مترمکعب بر ثانیه و خروجی آن ۲۶.۵۳ مترمکعب بر ثانیه است اما همچنان باید با دقت و هوشیاری مدیریت شود.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری گفت: سال گذشته شرایط بسیار سختی را در سد زاینده رود تجربه کردیم و ذخیره سد در ماه های مهر، آبان و آذر به کمتر از ۱۰۰ میلیون مترمکعب رسید که شرایط بسیار بحرانی بود.
اضافه برداشت چاه های مجاز؛ چالش اصلی آب استان
فاطمی اظهار داشت: در کشور بیش از توان آبخوان ها چاه حفر شده و همین موضوع موجب شده آبخوان های کشور بیش از ۱۲۰ میلیارد مترمکعب کسری مخزن داشته باشند.
وی افزود: در چهارمحال و بختیاری حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد نیاز آبی از آب های زیرزمینی تامین می شود و این وابستگی در بخش آب شرب بیش از ۷۰ درصد است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: در استان اقدامات خوبی برای شناسایی و انسداد چاه های غیرمجاز انجام شده و تعداد این چاه ها نسبت به بسیاری از استان ها ناچیز است.
وی گفت: مشکل اصلی استان اضافه برداشت از چاه های مجاز است و برای کنترل آن همکاری دستگاه قضایی، فرمانداری ها و شرکت توزیع برق ضروری است.
فاطمی افزود: میزان اضافه برداشت از چاه های مجاز حدود ۲۰ میلیون مترمکعب برآورد می شود در حالی که برداشت چاه های غیرمجاز حدود ۲ میلیون مترمکعب است.
طرح های آبرسانی؛ سد راه بحران آب شرب
وی اظهار داشت: در پنج سال اخیر اقدامات خوبی در حوزه آب استان انجام شده و در جذب اعتبارات نیز رتبه های برتر کشور را داشته ایم.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری گفت: اگر طرح بن-بروجن اجرا نشده بود، مناطق شرقی استان از جمله بروجن، سفیددشت، فرادنبه و سایر شهرهای استان از جمله شهرکرد، فرخشهر، نافچ، وردنجان، بن و یان چشمه با بحران جدی آب شرب مواجه می شدند.
وی ادامه داد: اجرای این طرح در واقع به کمک استان آمد و مانع بحران گسترده آب شرب شد.
طرح های حیاتی برای نجات آب استان
فاطمی با اشاره به نقش سد باباحیدر در شرایط بحران افزود: این سد به طور تقریبی تکمیل شده اما تصفیه خانه و شبکه آبرسانی آن نیازمند تکمیل است و بهره برداری از این طرح می تواند نقش مهمی در تامین آب پایدار و با کیفیت شهر فارسان و حتی کمک به منطقه لاران و شهرکرد داشته باشد.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: طرح سد شهدای چشمه علی در منطقه سولقان بروجن نیز یکی از طرح های حیاتی استان است.
وی افزود: اجرای این سد می تواند به حل مشکلات آب بروجن، لردگان و خانمیرزا و همچنین احیای آبخوان ها کمک کند و از نظر اقتصادی نیز طرحی مقرون به صرفه است.
حرکت به سمت تامین پایدار آب
شرب فاطمی اظهار داشت: در طرح جامع آب استان تلاش شده وابستگی به آب های زیرزمینی کاهش یافته و تامین آب شرب ۳۰ سال آینده بر پایه منابع آب سطحی پایدارتر برنامه ریزی شود.
وی افزود: کیفیت و پایداری منابع آب زیرزمینی دستخوش تغییر شده و باید وابستگی به این منابع کمتر شود.
تلاش برای احیای آبخوان ها
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری گفت: اقداماتی برای هدایت روان آب ها به سمت آبخوان شهرکرد در حال انجام است.
وی افزود: با همکاری فرمانداری شهرکرد، ستاد بحران و راه و شهرسازی، روان آب های بالادست شهرکرد، منظریه و دانشگاه آزاد اسلامی به سمت گودبرداری های کمربندی آیت الله هاشمی هدایت شده تا به تغذیه آبخوان شهرکرد کمک کند.
فاطمی ادامه داد: طرح هایی نیز برای تقویت منابع آبی هفشجان و احیای منطقه مَرغ بین هفشجان و شهرکرد در دست اجراست که البته نیازمند تامین اعتبار است.
وی گفت: نصب کنتورهای هوشمند بر چاه ها نیز ادامه دارد و این اقدام می تواند در کنترل اضافه برداشت ها موثر باشد.
کشاورزی؛ مصرف کننده اصلی منابع آب
فاطمی اظهار داشت: حدود ۹۰ درصد مصرف آب استان مربوط به بخش کشاورزی است و اصلاح الگوی کشت می تواند نقش مهمی در مدیریت منابع آب داشته باشد.
وی افزود: در گذشته زمین ها مدتی آیش می شد اما اکنون در بسیاری مناطق دوبار کشت در سال انجام می شود که فشار مضاعفی بر منابع آب وارد می کند.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: توسعه آبیاری نوین، جلوگیری از کشت دوم و افزایش بهره وری در بخش کشاورزی ضروری است.
مصرف آب در ایران بالاتر از استاندارد جهانی
وی با بیان اینکه براساس آمار جهانی، به ازای هر مترمکعب آب حدود ۲ کیلوگرم محصول خشک تولید می شود اما این عدد در کشور حدود یک کیلوگرم است گفت: سرانه مصرف آب روزانه هر فرد در دنیا حدود ۱۲۰ لیتر است اما این میزان در کشور بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر برآورد می شود.
وی ادامه داد: ارزش واقعی آب در کشور هنوز به درستی دیده نشده و اصلاح الگوی مصرف و واقعی شدن ارزش آب می تواند در مدیریت مصرف موثر باشد.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری گفت: مطالعاتی نیز درباره «بازار آب» با همکاری دانشگاه شهید بهشتی در حال انجام است تا زمینه مدیریت بهتر مصرف و سرمایه گذاری در طرح های آبی فراهم شود.
مشکل گردشگری استان کمبود آب نیست
فاطمی اظهار داشت: در حوضه پر تنش زاینده رود با استفاده از قوانین برای یک سری از طرح های گردشگری تامین آب شده، اما بارگذاری جدیدی انجام نشده است اما در حوضه کارون، در مناطقی که تخصیص قانونی وجود داشته، آب مورد نیاز برای بیشتر طرح های گردشگری تامین شده است.
وی افزود: براساس مواد ۲۷ و ۲۸ قانون توزیع عادلانه آب اجازه داده می شود با در نظر گرفتن سهم بخش کشاورزی و جایگزین کردن برای مباحث صنعتی و گردشگری بتوانیم کمک کنیم با این راهکارها هرجا لازم بوده کمک شده است اما باید به این نکته اشاره کرد که مشکل اصلی گردشگری در استان کمبود آب نیست بلکه ضعف زیرساخت ها و فرهنگ سازی است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: در برخی مناطق گردشگری حتی ابتدایی ترین زیرساخت ها مانند سرویس های بهداشتی مناسب وجود ندارد و این موضوع زیبنده استان نیست.
احیای آبخوان ها نیازمند همکاری همگانی است
فاطمی تاکید کرد: حفظ آب و خاک، به معنای حفظ امکان زندگی در استان است و اگر کیفیت و کمیت منابع آب کاهش پیدا کند، مهاجرت و خالی شدن مناطق از سکنه دور از انتظار نخواهد بود.
وی افزود: جلوگیری از اضافه برداشت ها، اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین، صرفه جویی در مصرف آب و همکاری همه دستگاه ها و مردم برای عبور از این شرایط ضروری است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری گفت: اکنون مهم ترین هدف، جلوگیری از افت بیشتر آبخوان ها و سپس حرکت به سمت احیای آن هاست و اگر همکاری و مدیریت صحیح وجود داشته باشد، احیای آبخوان های استان دور از دسترس نخواهد بود.
∎
دیدگاهی ثبت نشده است